Reisverslag 2015 – deel 13 (slot): Wildenbruch en terug thuis

De bestemming voor vandaag is Wildenbruch, circa 560 km dus we hebben een behoorlijke rit voor de boeg. Tijdens de rit vertel ik Fara over mijn eerdere bezoeken aan Polen. Zij raakt zo enthousiast over Poznan dat we besluiten een korte tussenstop te maken in Poznan, Tczew.

Poznan

Poznan telt circa 550.000 inwoners en is een van de oudste steden van Polen. Het is de hoofdstad van het Woiwodschap. We bezoeken het Stary Browar (winkelcentrum) en lopen over de oude markt met zijn gezellige winkeltjes en restaurants. Poznan heeft veel prachtige historische gebouwen waaronder de Kathedraal van Poznan, de oudste van Polen waar de eerste koningen van Polen zijn begraven. Vermeldenswaardig is dat zich in Poznan ook de Fara Church bevindt. Helaas hebben we te weinig tijd om lang in Poznan te blijven.

Napraten over onze geslaagde reis

Aangekomen in ons sfeervolle hotel Gasthof Zur Linde in Wildenbruch praten we nog lang na over onze geslaagde en indrukwekkende reis. Voor de verandering vertrekken we niet al te vroeg om de files rond Berlijn te vermijden. We genieten dus van het uitgebreide ontbijt en nemen nog een extra kop koffie. Het personeel in het typisch Duitse Gasthof is gastvrij en vriendelijk. De royale kamer en de hooggekwalificeerde chefkok zorgen voor een aangenaam verblijf.

Slotbetoog

De familie en de verplichtingen roepen. Met een hoofd vol herinneringen, een boek vol notities, tassen vol boeken en informatie over de bezochte kampen en heel veel foto’s beginnen we aan de laatste etappe van de reis. De circa 680 km naar huis verlopen soepel en zonder problemen; we zijn blij om na 2 1/2 week omzwervingen weer thuis te komen. De maanden van intensieve voorbereidingen hebben zijn vruchten afgeworpen, de ambitieuze reis is zeer geslaagd, alle afspraken zijn nagekomen en de foto’s zijn bijzonder goed gelukt. Alle verkregen informatie en de foto’s zijn een waardevolle aanvulling voor ons project Silent Witness.

In totaal hebben we 10 kampen bezocht, ca. 1350 foto’s gemaakt, tientallen mensen gesproken, 20 boeken gekocht, circa 7.000 km afgelegd en in 8 verschillende hotels overnacht.

Speciale dank

Hierbij wil ik de volgende mensen hartelijk danken, want zonder de medewerking en inzet van deze mensen kan een reis als deze niet plaatsvinden.

 

Mijn vrouw Manon:
voor haar geduld en vertrouwen.
Mijn reismaatje Fara Lageweg:
voor haar vriendschap, tomeloze inzet en doorzettingsvermogen.

 

Onze speciale dank gaat uit naar alle directies van de 10 bezochte kampen voor hun vertrouwen en informatie. Met speciale dank aan de directie van het kamp Stutthof in Polen waar de autorisatie achteraf zonder problemen geregeld is.

 

KZ Breitenau, Duitsland:
Mevrouw Cornelia Reed voor de enthousiaste en kundige rondleiding, de extra aanvullende informatie en speciaal voor ons gemaakte kopieën.
KZ Flossenbürg, Duitsland:
De heer Boris Behnen voor de autorisatie en informatie.
KZ Gusen, Oostenrijk:
De directie van het kamp Mauthausen.
Andreas Sulzer, Oostenrijk:
Grote dank voor een uitgebreide rondleiding door het gebied bij KZ Gusen en het interview!
KZ Theresienstadt, Tsjechië:
De heer Stanislav Lada voor de autorisatie en informatie.
KZ Gross Rosen, Polen:
Mevrouw Marta Sadlocha voor de autorisatie, extra informatie en gesprek.
KZ Majdanek, Polen:
De heer Tomasz Kranz (directeur) en Lukasz Myszala voor de autorisatie en informatie.
KZ Sobibór, Polen:
De heer Tomasz Kranz (directeur) en Lukasz Myszala voor de autorisatie en informatie.
KZ Belzec, Polen:
De heer Tomasz Kranz (directeur Majdanek) en Lukasz Myszala en de heer Tomasz Hanejko (directeur Belzec) voor de autorisatie, rondleiding en uitgebreide informatie en extra tips.
KZ Treblinka, Polen:
De heer Edward Kopowka voor autorisatie en informatie.
KZ Stutthof, Polen:
Mevrouw Katarzyna Pawlaczyk voor de autorisatie en mevrouw Maria T. Szymanska voor het nasturen van boeken en extra informatie.

 

En tot slot onze dank aan al onze trouwe lezers en volgers. Wij dienen hetzelfde doel: dit mag nooit vergeten worden!

Reisverslag 2015 – deel 12: Stutthof Polen

Op tijd staan we voor de poort, of eigenlijk te vroeg want Stutthof is nog niet eens geopend. We zijn vandaag de allereerste bezoekers. Het kamp Stutthof is het laatste kamp dat we deze reis bezoeken. Het is behoorlijk spannend want dit is het enige kamp van de reis waarbij we, ondanks diverse pogingen, nog geen toestemming hebben gekregen om te fotograferen. Toch hebben we het volste vertrouwen dat het ook hier voor elkaar komt.

Dood en verderf

Stutthof ligt in het noorden van Polen en grenst aan de Oostzee. Het was voor de nazi’s het eerste buitenlandse kamp en is in 1939 in gebruik genomen. Stutthof is een van de laatste kampen dat is bevrijd, door de Russen. In de periode van 1939 tot en met 1945 zijn circa 127.000 gevangenen geregistreerd. Hiervan zijn zo’n 85.000 mensen vermoord of door de slechte omstandigheden of ziekte omgekomen. Er is nog altijd onduidelijkheid over het exacte dodencijfer omdat niet alle transporten werden geregistreerd. Het was een bizar en gruwelijk kamp, als je al mag en kunt spreken over verschillen qua gruwelijkheden binnen de verscheidene kampen. Elk kamp was immers afschuwelijk en onmenselijk en een mensenleven was minder waard dan een stuk brandhout. Maar bij alles wat we over Stutthof lezen, lijkt het alsof het toch nog een gradatie erger kan. In het kamp werden de gevangenen ernstig mishandeld, opgehangen, vergast, gedood door een nekschot of geëxecuteerd. De nazi’s zaaiden er dood en verderf. Ook zijn zeer veel gevangen gestorven door een hongeroedeem – want fatsoenlijk eten was er niet – of aan een van de vele ziekten die er heersten.

150 gevangenen per keer vergast

Bij het naderen van het kamp springt de karakteristieke houten toegangspoort – ook wel dodenpoort genoemd – direct in het oog. We lopen onder de poort door het terrein op. Er zijn nog twee barakken intact gebleven en verder naar achteren op het terrein bevindt zich een kleine gaskamer. Hier werden ongeveer 150 gevangenen per keer ingejaagd en vergast. Wanneer de nazi’s de capaciteit van de gaskamer onvoldoende bevonden, werden gevangenen daarnaast ook in de gereedstaande treinwagons vergast. Ook is op het terrein nog een aantal wachttorens met grote angstaanjagende schijnwerpers intact gebleven.

Stille getuigen

Het imposante betonnen monument is een ontwerp van Wiktor Tolkin. Een deel van het nieuwe kamp 1943-1945 wordt symbolisch weergegeven door betonblokken en geeft een goed beeld van de afmetingen van het kamp. Buiten het kamp staat nog een aantal stille getuigen. Na een uitgebreide fotoreportage verlaten we het kamp.

Op enkele kilometers van de Oostzee

Zoals bij alle kampen die we bezoeken, rijden we vervolgens om het kamp heen. Voordat we het goed en wel beseffen staan we op het strand, dat zich slechts een paar kilometer achter het kamp bevindt, en kijken we uit over de Oostzee. De Oostzee, of Baltische Zee, is een randzee van de Atlantische Oceaan en heeft een oppervlakte van maar liefst zo’n 422.000 vierkante kilometer. Het strand en de zee helpen ons om los te komen van het indringende kampbezoek. Morgen vertrekken we weer richting Duitsland, om precies te zijn naar Wildenbruch.

Reisverslag 2015 – deel 11: Treblinka

Aangekomen in ons hotel bekijken we de foto’s, stellen ze veilig en maken we plannen voor de volgende dag. Ons volgende doel is het kamp Treblinka, dat noordelijk ten opzichte van Lublin ligt. We hebben een bijzonder hotel besproken, het Polonia House (Dom Polonii) in Pułtusk, een zamek (kasteel) aan de rivier Narew. Midden veertiende eeuw werd het eerste gedeelte van het kasteel gebouwd, dat de residentie van Bisschop Płock werd. De geschiedenis van het kasteel is roerig: het is meermalen bezet geweest, het is afgebrand en verwoest geweest. Maar daarna is het kasteel zorgvuldig steen voor steen weer opgebouwd en er is steeds een deel bijgebouwd. Het in de vorm van een hoefijzer gebouwde kasteel met ruime binnenplaats is in renaissancestijl gerestaureerd en in 1989 geopend. Het wordt beheerd door de Polish Community Society.

 

Door de eeuwen heen hebben kleurrijke personages het kasteel bezocht, zoals Koning Sigismund III Vasa van Polen, Koning Charles de XII van Zweden, Tsaar Alexander I en Tsaar Alexander II van Rusland en zelfs Napoleon Bonaparte heeft zijn hoofd in het kasteel te ruste gelegd.

Delegatie uit Israël

We checken vroeg uit want we hebben wederom een drukke dag voor de boeg. Aangekomen bij kamp Treblinka melden we ons bij de directeur Edward Kopówka, met wie we de formaliteiten afhandelen. We krijgen toestemming om te mogen fotograferen. Maar… net als we het terrein betreden, stapt een man op ons af die vraagt wie we zijn en wat we komen doen. Na onze uitleg belt hij met kantoor en mogen we verder, echter onder de strikte voorwaarde dat we geen foto’s nemen van de op dat moment aanwezige delegatie uit Israël. Er zijn drie touringcars met jongeren uit Israël. Na enige observatie ontdekken we een aantal zware jongens met oortjes, dus de delegatie wordt koortsachtig bewaakt – een FBI-achtig tafereel. Dat komt vreemd op ons over want buiten ons is in de verste verte geen vreemdeling te bekennen. Onze nieuwsgierigheid is gewekt dus proberen we voorzichtig contact te leggen, een interview met de delegatie zou natuurlijk een welkome aanvulling zijn. Helaas lukt dit niet, de delegatie maakt aanstalten om te vertrekken.

Onderdeel van Aktion Reinhard

We beginnen ons bezoek bij Treblinka II. Er waren namelijk twee kampen: Treblinka I was het straf-/werkkamp en Treblinka II, evenals Sobibór en Bełżec, het vernietigingskamp. Treblinka I, een kamp van 17 hectare dat zich naast de gravelgroeve bevond, is in 1941 in gebruik genomen. Hier werkten circa 20.000 gevangenen. Zo’n twee kilometer verderop was Treblinka II, dat gebouwd werd onder de operatie Aktion Reinhard met als enige doel de totale vernietiging van de Joden. Het kamp is 1942 in gebruik genomen en besloeg ook ongeveer 17 hectare. In Treblinka I en II zijn in totaal circa 800.000 mensen vermoord.

 

Op 2 augustus 1943 brak een grote gewapende opstand uit en werd Treblinka voor een groot gedeelte verwoest. Een aantal gevangenen wist te ontsnappen. Hoeveel gevangenen Treblinka uiteindelijk overleefd hebben, is niet bekend. In november 1943 is het kamp volledig ontmanteld en met de grond gelijk gemaakt.

Naargeestig gevoel in de avondschemering

In de jaren 1959-1963 zijn door F. Duszeńko, A. Haupt en F. Strynkiewicz de kampgrenzen gereconstrueerd en is het terrein officieel tot Memorial to Martyrdom of Nations verklaard. Evenals bij Sobibór en Bełżec is ook hier niets bewaard gebleven. De menhirs geven de kampgrenzen aan en symbolisch is een aantal belangrijke plaatsen binnen het kamp weergegeven. Het grote massiefstenen monument en het symbolische kerkhof zijn erg indrukwekkend. We lopen over een twee kilometer lang pad bestaande uit kasseien naar Treblinka I, waar we de stille getuigen van het kamp treffen: fundaties van barakken, restanten van een rioolsysteem en de overwoekerde groeve. Een halve kilometer verderop stuiten we op de executiesite met enkele imposante monumenten en massagraven. De omringende bossen staan vol kruisen, wat ons in de avondschemering een naargeestig gevoel geeft.

 

Na het bezoek van beide kampen dringt de enorme omvang die het kamp Treblinka heeft gehad tot ons door. Jezelf inlezen en een goede voorbereiding op het bezoek aan een kamp zijn essentieel, maar verbleken volkomen bij de impact die een bezoek aan een kamp op je heeft. De tijd begint te dringen, want het donker heeft het inmiddels van de schemering gewonnen. We zijn dankbaar dat we Treblinka hebben mogen bezoeken en verlaten het kamp.
Vermoeid komen we aan bij Zamek Dom Polonii in Pułtusk. Het hotel voldoet volledig aan onze hooggespannen verwachtingen, want het heeft alles van wat je van een authentiek kasteel mag verwachten. Helaas verblijven we maar een nacht in het kasteel. We hadden graag de omgeving en het kasteel willen verkennen maar door gebrek aan tijd zal dat niet lukken.

Bunkerexpeditie

De volgende dag reizen we verder naar het noorden richting Gdańsk, het vroegere Danzig. We checken in ons hotel Gościniec in en gaan op verkenning de stad Tczew in. De winkels zijn jammer genoeg al dicht dus souvenirs kunnen we helaas niet kopen. Vanuit onze hotelkamer kijken we uit op de brug over de rivier Wisła. Voor de Tweede Wereldoorlog lagen er twee imposante stalen constructiebruggen over de rivier, maar deze zijn tijdens de oorlog opgeblazen. In de plaats daarvan is er één brug teruggebouwd.

 

Er zouden in de buurt van het hotel nog een paar bunkers moeten zijn dus we informeren bij de receptie van het hotel en vragen om een plattegrond van de omgeving. De vriendelijke dame achter de balie kan ons niet verder helpen maar we raken aan de praat met de kok van het hotel die net langsloopt en hij geeft ons een gouden tip. Volgens hem maakt een voet van de brug onderdeel uit van een oud bunkercomplex. We gaan op onderzoek uit en via een stalen trap komen we aan bij de voet van de brug. We banen ons een weg door de begroeiing naar de zijkant van het brughoofd, waar we een grote stalen deur aantreffen. Deze staat op een kier dus we kunnen ons makkelijk toegang verschaffen. Binnen is het donker en naargeestig, het ruikt bedompt, overal druipt water van het betonnen plafond en er vliegen kleine, enge beestjes rond. De betonnen constructie met meerdere etages stikt van kleine en grotere ruimten die onderling verbonden zijn door kleine benauwde gangetjes en trappen. Mijn metgezel en maatje Fara heeft het niet echt naar haar zin maar ze zet dapper door. We vinden deze onverwachte mini-expeditie erg spannend.

 

Weer in ons hotel genieten we van typische Poolse maaltijd die de kok in de grote open keuken voor ons heeft bereid. Nog vol van onze bunkerexpeditie gaan we bijtijds naar bed, want we moeten weer vroeg uit de veren. Morgen rijden we naar onze volgende bestemming, kamp Stutthof, op circa anderhalf uur rijden van Gdańsk.

Reisverslag 2015 – deel 10: Bełżec

Bełżec ligt ten zuidoosten van de stad Lublin en is circa 135 km rijden, wederom over goede provinciale wegen. Aangekomen bij het kamp Bełżec worden we ontvangen door de directeur Tomasz Hanejko. Hij is een vriendelijke, zeer toegewijde jongeman. Die uitgebreid de tijd voor ons neemt, begeesterd over de kampgeschiedenis vertelt en ons nog wat nuttige tips geeft. Het kamp Bełżec was het eerste vernietigingskamp dat speciaal gebouwd werd voor de Aktion Reinhard, waarna de kampen Sobibór en Treblinka volgden. Aktion Reinhard was één van de grootste niet-militaire operaties tijdens de Tweede Wereldoorlog. Onder deze codenaam hebben de nazi’s tussen maart 1942 en oktober 1943 ongeveer twee miljoen Joden vermoord.

Sporen uitwissen

De bouw van het kamp startte op 1 november 1941 en in maart 1942 in het gebruik genomen. In de periode tot en met december datzelfde jaar zijn minstens 430.000 mensen vermoord. De nazi’s hebben het kamp in juni 1943 afgebroken en met de grond gelijkgemaakt. Om de sporen uit te wissen, werden er struiken en bomen aangeplant. Het eerste monument op deze plaats werd in december 1963 opgericht. Door de geringe belangstelling raakte het monument in de vergetelheid. Het huidige monument, dat op 3 juni 2004 is geopend, is de Memorial Bełżec. Dit ontwerp van de kunstenaars Andrzej Sołyga, Zdzisław Pidek en Marcin Roszczyk beslaat 62.185 vierkante meter. De Memorial vertelt op een indringende manier de geschiedenis van het kamp in woord en beeld.

Laatste stille getuigen

Het imposante uitgestrekte buitenterrein laat zich het beste omschrijven als een ontoegankelijk maanlandschap, dat 33 massagraven herbergt. In de border eromheen staan in het Jiddisch en het Pools de herkomst en de data van deportatie van de gevangenen vermeld. De onophoudelijke rij van in gietijzer geconstrueerde namen en data vormen een trieste weerspiegeling van de vele omgekomen slachtoffers. De nog aanwezige eikenbomen worden gekoesterd, deze zijn de laatste stille getuigen die herinneren aan de mensonterende gruwelijke naziperiode van het kamp Bełżec.

Niet te bevatten

Bij de herinneringsmuur branden wij een kaars en nemen gepaste stilte in acht. In gedachten proberen we ons een voorstelling te maken van de kamptijd; woorden en gedachten schieten te kort bij het denken aan zoveel leed… zoveel onschuldige vrouwen, mannen en kinderen uit hun vrije dagelijkse bestaan weggerukt en vermoord, het is niet te bevatten. Aangeslagen nemen we nog wat laatste foto’s op de Memorial en volgen we de tips van Tomasz Hanejko op. Namelijk om buiten de Memorial ook nog het huis van de kampcommandant en een goederenloods te bezoeken.

Dodemansrit

Vervolgens verlaten we Bełżec en we rijden terug naar Lublin. Ook al is de middag nog niet voorbij, toch moeten we aansluiten in de file met forenzen richting Lublin. Eenmaal aangekomen in het Piano Hotel lassen we een korte rustperiode in. We besluiten om nog even een kijkje te nemen in het centrum van Lublin en bestellen een taxi voor onze laatste avond in Lublin. Met enkele brandende lampjes op zijn dashboard en wild gebarend roept de taxichauffeur in gebrekkig Engels: “No problem, ikke fast”. Dan racet hij al bellend behendig door het drukke verkeer naar het centrum van Lublin. Hij kent de stad op zijn duimpje, maar wij houden ons hart vast tijdens deze dodemansrit. Het is jammer dat hij geen Engels spreekt dus een goed gesprek zit er niet in. Met bonzend hart stappen we uit in het centrum. Dan zien we dat ook zijn banden tot op de laatste draad versleten zijn. Maar ja, we hebben 30 zloty’s afgerekend, omgerekend € 6,90 dus wat mag je daarvoor verwachten?

Niet te bevatten

Het historische hart van Lublin met haar kathedralen, het imposante kasteel en de kapel van de heilige Drie-Eenheid is mooi uitgelicht. De monumentale gebouwen en kleine gezellige straatjes met een overvloed aan winkels en restaurants maken een bezoek aan het oude centrum zeer de moeite waard. Lublin is met haar ca. 350.000 inwoners de grootste stad in het oosten van Polen. Deze hoofdstad van de provincie Lubelskie is een industrieel, wetenschappelijk, administratief en cultureel centrum. Er zijn meerdere universiteiten te vinden en de stad speelt een belangrijke rol in de kunstwereld.

Getto van Lublin

Het kamp Majdanek, waar we meerdere malen zijn geweest, bevindt zich binnen de stadsgrenzen van Lublin. In de Tweede Wereldoorlog werd de stad door de Duitsers bezet. Het getto van Lublin had ongeveer 34.000 voornamelijk Joodse en een klein aantal Roma bewoners. De bewoners zijn op ongeveer 230 mensen na allemaal omgebracht in de vernietigingskampen Majdanek en Bełżec.

Reisverslag 2015 – deel 9: Sobibór

We vertrekken al vroeg in de mist naar Sobibór. Het heeft de afgelopen nacht behoorlijk gevroren, gelukkig hebben wij daar verder geen last van. De afstand van Lublin naar Sobibór is circa 130 km over provinciale wegen die goed zijn onderhouden. We rijden langs een prachtig natuurgebied met uitgestrekte bossen. Sobibór ligt ver weg van de bewoonde wereld, op enkele huizen na voelt het echt als het einde van de wereld. Zo bekeken is het dus niet vreemd dat de nazi’s juist voor deze plek hebben gekozen om een vernietigingskamp te realiseren.

In gesprek met de conservator

Aangekomen bij het kamp worden we al opgewacht en moeten we eerst de formaliteiten afhandelen. We zijn blij dat Łukasz Myszala van kamp Majdanek zijn werk goed heeft gedaan. Ook al is de sfeer die er hangt gespannen, alsof journalisten niet echt welkom zijn, toch is de toestemming geregeld en mogen we foto’s nemen. Een van de belangrijkste redenen voor ons bezoek aan Sobibór is de recente opgravingen fotograferen. Hoopvol gestemd lopen we over de toegangsweg naar het kampmonument, tevens de locatie van de opgravingen. Het is er rommelig en er slingert veel troep rond. Als we het opgravingsterrein willen betreden, worden we tegengehouden door een paar breed gebouwde Poolse bewakers. We geven aan toestemming te hebben om toegang te verkrijgen maar ze zijn niet echt onder de indruk en houden voet bij stuk. Na een behoorlijke discussie wordt de directeur gebeld en moeten we wachten. In afwachting van wat komen gaat, fotograferen we zoveel mogelijk van de omgeving. Na enige tijd komt er een druk gebarend mannetje aanlopen en hij is duidelijk not amused, ze zitten momenteel namelijk helemaal niet te wachten op journalisten (lees: pottenkijkers). Op zijn zachtst gezegd verlopen de opgravingen niet zoals je dat zou mogen verwachten op een belangrijke site als deze. Deze man blijkt de conservator te zijn. Ter informatie: op een archeologische site spelen twee figuren een sleutelrol, namelijk de archeoloog die daadwerkelijk opgraaft en vervolgens de conservator die de opgravingen conserveert.

Geen details publiceren

Volgens de conservator is er hier nogal wat mis. Hij verwacht vanmiddag de archeoloog voor een spoedberaad. Na een heftig en geëmotioneerd gesprek met de conservator krijgen we toch toestemming om het terrein te fotograferen maar we mogen niet onder de twee tenten kijken. Dit echter pas nadat we plechtig hebben beloofd dat we geen details van het gesprek zullen publiceren want hij is bang voor escalatie en reprimandes. Met enige tegenzin stemmen wij hiermee in; we zullen geen inhoudelijke zaken publiceren want uiteraard willen we geen stoorzender zijn en deze belangrijke opgravingen niet in gevaar brengen, het baart ons echter wel grote zorgen.

Ontdaan van laatste bezittingen, naakt en kaalgeschoren

Na onze terugkomst in Nederland zullen we contact opnemen met de Stichting Sobibór om onze ongerustheid uit te spreken. Na het verkennen van de rest van het terrein en een uitgebreide fotosessie lopen we over de tot de verbeelding sprekende Himmelfahrtstrasse, de toegangsweg naar de gaskamers. De gevangenen moesten, ontdaan van hun laatste bezittingen, naakt en kaalgeschoren, de laatste minuten van hun leven over deze weg afleggen. Die realisatie heeft een grote impact op ons. Buiten het kamp fotograferen we het perron met het bekende verroeste bord Sobibór en de woning van de kampcommandant. Eenmaal buiten het kamp rijden we nog wat door de omgeving en gaan vervolgens terug naar Lublin, voor nog een afspraak in Majdanek. Terug in het Piano Hotel stellen we de foto’s veilig en bereiden de volgende dag voor, want morgen bezoeken we het kamp Bełżec.

 

Noot november 2016: Jules Schelvis, enige overlevende Sobibór

In 1999 richtte Jules Schelvis, de enige overlevende van het 14e transport naar het vernietigingskamp Sobibór, Stichting Sobibor op. Het doel van de stichting is ervoor te ijveren dat de herinnering aan dit vernietigingskamp blijft voortbestaan, een kamp waar 34.313 Joden vanuit Nederland door vergassing zijn vermoord.

Schelvis, die behalve Sobibór nog zes concentratiekampen overleefde, is op 3 april 2016 op 95-jarige leeftijd in zijn woonplaats Amstelveen overleden. Op 19 oktober 2016 nam zijn dochter het straatnaambord met daarop ‘Dr. Jules Schelvislaan’ in ontvangst. Het bord komt te hangen in een straat in een nieuwbouwwijk in Amstelveen.

Reisverslag 2015 – deel 8: Majdanek

De volgende dag vervolgen we onze reis en gaan we oostwaarts naar de prachtige stad Lublin. De route leidt ons via de historische stad Krakau, met cira 760.000 inwoners de op één na grootste stad van Polen. Helaas dwingt het krappe reisschema ons om door te rijden, dus we brengen geen bezoek aan deze mooie stad.

 

Na een lange, vermoeiende reis komen we gelukkig nog redelijk op tijd aan in Lublin. Omdat we een afspraak hebben met Łukasz Myszala besluiten we om direct door te rijden naar het kamp Majdanek. Helaas is Łukasz al naar huis en begrijpen we van zijn collega’s dat hij de volgende dag aanwezig zal zijn. Het is belangrijk dat we hem persoonlijk spreken want de directie van Majdanek gaat ook over de goedkeuring voor Bełżec en Sobibór.

Toegang tot Bełżec en Sobibór

Gelukkig treffen we Łukasz de volgende dag inderdaad aan. Hij belooft ons te zorgen voor toegang tot de genoemde kampen en de verschillende directies te informeren over onze komst. Er op vertrouwend dat het goedkomt, begeven we ons naar ons hotel. Ondanks dat het hotel niet ver weg ligt, is het vinden ervan een hele zoektocht. Het Piano Hotel blijkt net een paar kilometer buiten Lublin te liggen. Dit nieuwe, comfortabele hotel is voor de komende dagen onze uitvalsbasis.

 

Na een welverdiende douche en een heerlijk hapje eten bereiden we ons voor op ons bezoek aan het kamp Sobibór, dat voor morgen is gepland.

 

Foto’s van links naar rechts en van boven naar beneden:

• Afrastering Majdanek
• Bad- en desinfectieruimte
• Crematorium
• Monument van ‘Struggle and martyrdom’. Het monument van strijd en martelaarschap werd in 1969 opgericht ter herdenking van de slachtoffers van het kamp. Het werd ontworpen door beeldhouwer Wiktor Tolkin en ingenieur Janusz Dembek. Het belangrijkste component van het monument verwijst naar de Poort van de hel van Dante’s ‘Goddelijke Komedie’. Ervoor is het een holte die de afgrond van het kamp symboliseert. De data van de Duitse bezetting van Lublin 1939-1944 zijn uitgehouwen in zes votiefkaarsen. Op de buitenmuur van het monument, aan de kant van de zogenaamde “Black Road”, zijn silhouetten van gevangenen zichtbaar.

Bezoek aan Peenemünde

Tijdens ons bezoek aan Dora-Mittelbau, waar gevangenen tijdens de Tweede Wereldoorlog gedwongen werden mee te werken aan de productie van V1- en V2-raketten, oftewel Vergeltungswaffen, werd onze aandacht ook getrokken door Peenemünde. Nadat de geallieerden Peenemünde hadden ontdekt en gebombardeerd (Royal Air Force op 17 en 18 augustus 1943), was Werner von Braun genoodzaakt de bouw van de raketten te verplaatsen naar een minder opvallende plek, namelijk in de bergen van Dora-Mittelbau. Om dit stuk van de geschiedenis goed te kunnen begrijpen is een bezoek aan Peenemünde noodzakelijk.

Geheime vergeldingswapens

Peenemünde had meerdere werk- en concentratiekampen en er waren duizenden dwangarbeiders en krijgsgevangenen werkzaam. Hier deden de nazi’s tijdens de oorlogsjaren onderzoek en ontwikkeling naar V-wapens, vergeldingswapens die als geheime wapens werden gebruikt door de Duitse Wehrmacht. De destijds toegepaste technieken waren zo geavanceerd, dat in de jaren 1936 tot en met 1945 het technologiecentrum van Peenemünde het modernste van de wereld was.

Grote belangstelling

We hebben al geruime tijd contact met de directie van Peenemünde. Ons wordt schriftelijke autorisatie verleend door de directeur Michael Gericke. Op onze eerste dag van ons bezoek lopen er circa 2.000 bezoekers rond dus de belangstelling is bijzonder groot. Mevrouw Tassenberg van het secretariaat is een enthousiaste medewerker die veel kennis heeft van het gebied en van de geschiedenis van Peenemünde. Tussen de rondleidingen door staat ze ons bereidwillig te woord.

Omvangrijk project

Het gebied is complex en interessant. De centrale die op gas en steenkool werd gestookt is nagenoeg nog geheel intact. Via de glazen lift bereiken we het het dak van de centrale van waaraf we een goed zicht hebben op de omgeving. Officieel is de zuurstoffabriek niet toegankelijk maar het lukt ons toch om er een kijkje in te nemen en er een goede indruk van te krijgen. Deze imposante gebouwen geven goed aan hoe omvangrijk het Vergeltungswaffe-project daadwerkelijk was.

8.000 mensen omgekomen

In de bossen vinden we de stille getuigen van het kamp Karlshagen. Ondanks het bombardement van augustus 1943, waarop de productie van de raketten verplaatst werd naar Dora-Mittelbau, bleef het kamp Karlshagen tot april 1945 in bedrijf. Van de Vergeltungswaffen zijn circa 22000 V-1 en 3000 V-2 raketten richting Engeland, België en Frankrijk afgevuurd. Door deze bombardementen zijn in Engeland ongeveer 8.000 mensen om het leven gekomen.

Tot 1989 spergebied

Drie dagen lang nemen we de tijd om het gebied te verkennen. En we hebben zelfs nog niet eens alles gezien, want het gebied Peenemünde strekt zich over een gebied van zo’n 25 vierkante kilometer uit. Tot 1989 gold Peenemünde als spergebied en was het voor niemand toegankelijk. Pas sinds 2007 is het gebied, dat zeker twintig belangwekkende objecten bevat, opengesteld voor publiek. Hiervan is een deel te bereiken per auto, een ander deel slechts per fiets of te voet. Het noordelijke gedeelte is officieel ook niet toegankelijk. Toch wagen we uit nieuwsgierigheid een gokje om erbij in de buurt te komen, maar we worden tegenhouden door de bewaking en moeten het gebied verlaten. Wat misschien ook maar goed is, want het betreden ervan brengt grote risico’s met zich mee. Het gebied ligt namelijk bezaaid met mijnen, granaten en munitie.

 

Voor meer informatie, kijk ook op de website van: Traces of War en Museum Peenemünde.

Reisverslag 2015 – deel 7: Klooster Maximiliaan Kolbe

We rijden naar Oświęcim naar ons volgende hotel. De Duitse naam voor Oświęcim is Auschwitz en is onlosmakelijk verbonden met het vernietigingskamp Auschwitz en Birkenau, kampen die we reeds eerder hebben bezocht.

Zijn gedachtegoed

Ons doel is het klooster van Maximiliaan Kolbe, dat net buiten de stad staat en nog vol in gebruik is. In het eerste hoofdstuk van het boek Silent Witness kunt u straks* het indrukwekkende relaas lezen van deze bijzondere man die zijn leven gaf voor een medegevangene. Door zijn levensverhaal zijn we bijzonder geïntrigeerd geraakt door wie Maximiliaan Kolbe nu precies was. Vandaar dat we een bezoek brengen aan het klooster waar zijn gedachtegoed wordt beheerd. De aanwezigheid van Maximiliaan Kolbe is bijna tastbaar aanwezig. Een innerlijke rust maakt zich van mij meester, bijna onwerkelijk. Tevreden verlaten we het klooster.

Ambivalent gevoel

Ons hotel Galicja ligt midden in Oświęcim. Het hotel is mooi en van alle gemakken voorzien, maar het is een ambivalent gevoel om te verblijven op een plek waar zich ruim zeventig jaar geleden zoveel gruwelijkheden hebben afgespeeld. Oświęcim is inmiddels uitgegroeid tot een volwaardige stad met meer dan 41.000 inwoners.

 

* Naar verwachting verschijnt het boek in 2017.

Reisverslag 2015 – deel 6: Gross-Rosen

Eenmaal aangekomen bij het zeer afgelegen kamp Gross-Rosen worden we geconfronteerd met de tekst boven de poort ‘Arbeid Macht Vrij’. We melden ons bij het gereconstrueerde administratiegebouw, waar we een kort onderhoud hebben met Marta Sadlocha. Zij heeft voor ons de goedkeuring geregeld voor de toegang tot het kamp. Marta geeft hier rondleidingen en heeft veel kennis over Gross-Rosen. We spreken af haar nogmaals te treffen na ons bezoek aan het kamp.

Een van de zwaarste kampen

Het kamp is naast de steengroeve gebouwd die in 1940 door de DEST is aangekocht. Gross-Rosen was aanvankelijk een subkamp van KL Sachsenhausen. Op 2 augustus 1940 vond het eerste transport gevangenen vanuit Sachsenhausen plaats. Op 1 mei 1941 werd Gross-Rosen een zelfstandig kamp. Dit zou, zoals later bleek, de geschiedenis in gaan als een van de zwaarste kampen: werken tot de dood erop volgt, zo luidde het motto. Door de slechte hygiënische omstandigheden, het gebrek aan medische zorg, lange zware werkdagen, slecht voedsel en de constante terreur van de nazi’s was het sterftecijfer extreem hoog.

Onwerkelijke wereld van graniet

We brengen om te beginnen een bezoek aan de steengroeve. Wat opvalt, is dat de groeve uit twee gedeelten bestaat. Marta legt ons later uit hoe deze situatie is ontstaan. De steengroeve is na de oorlog namelijk niet gesloten, het tweede gedeelte is pas na de oorlog ontstaan. In zijn totaal is de groeve een indrukwekkende steenmassa. Als gevolg van regenwater dat niet kan wegvloeien, is in het midden een twintig meter diep meer ontstaan. Tel de huidige hoogte (boven de waterlijn) daarbij op en het resultaat is een enorme afgrond. Maar liefst drie kabelbanen overspannen de steengroeve. Het is niet moeilijk om je voor te stellen dat werken in deze harde en koude onwerkelijke wereld van graniet onmenselijk zwaar moet zijn geweest.

Gesprek met Marta

Na de steengroeve bezoeken we het kamp en nemen de tijd om het uitgebreid te bekijken en alle informatie tot ons te nemen. Vervolgens hebben we in het administratiegebouw een uitvoerig gesprek met Marta. Welwillend, vriendelijk en met grote betrokkenheid en kennis van zaken bij het onderwerp staat ze ons te woord.

Goudtrein van de nazi’s

Met een hoofd vol informatie en gedachten keren we terug naar het hotel. We besluiten nog wat nader onderzoek te doen naar de goudtrein van de nazi’s. We hopen enkele contacten te kunnen leggen en het liefst zelfs een bezoek te brengen aan één van de tunnelcomplexen van het Riese-project. Het leggen van contacten blijkt moeilijker dan gedacht. Bovendien zijn we weliswaar voor de trein op de juiste locatie, maar voor het bezoeken van één van de tunnelcomplexen juist niet. De tunnels bij Książ zijn een paar dagen voordat wij arriveerden gesloten voor alle publiek. In onderling overleg besluiten Fara en ik (helaas) om de volgende dag toch verder te reizen, want we hebben nog een flinke reis voor de boeg. We zullen morgen vanuit Gross-Rosen vertrekken met de gedachte in het achterhoofd dat we hier nog eens terugkomen. Ook Andreas Sulzer heeft grote interesse in de gold train en houdt de ontwikkelingen nauwgezet in de gaten.* Een mogelijke samenwerking met hem sluiten we niet uit.

 

* Nieuwsupdate: in augustus 2016 zijn de onderzoekers gaan graven op zoek naar de tunnel waar de trein zich moet bevinden. Lees er meer over via de volgende links:

• “Search for Nazi gold train unearths decades-old porcelain used ‘to bury the tunnel we are looking for’“
• “Nog niks gevonden bij ‘opgraving’ nazi-goudtrein“

De actuele ontwikkelingen zijn te volgen via de landelijke media.

Reisverslag 2015 – deel 5: Kasteel Książ

We verlaten Tsjechië en na een lange maar mooie rit komen we redelijk op tijd aan op het Zamek (kasteel) Książ. Hier zullen we een paar dagen verblijven. Wałbrzych en het kasteel Książ zijn in 2015 vaak in het nieuws geweest vanwege de gold train: onderzoekers claimen de trein in de bergen van Wałbrzych te hebben gevonden. Dit is wereldnieuws en wordt door veel instanties, landen en bevolkingsgroepen op de voet gevolgd. Tot op heden is er (nog) geen hard bewijs uit de bergen tevoorschijn gekomen. Het nieuws trekt veel toeristen en gold diggers, wat ter plaatse goed te merken is aan de grote drukte.

Complex netwerk van tunnels

Het kasteel is gelegen boven op een berg in een prachtig gebied omringd door dichtbegroeide, oude bossen. De Indian Summer trakteert ons op een rijke schakering van kleuren. Na het inchecken gaan we op verkenningstocht, te beginnen bij een rondje om het majestueuze kasteel. Het Książ-kasteel is een van de grootste kastelen van Europa en onder het kasteel is door de nazi’s een complex netwerk van tunnels gebouwd. Een klein aantal van deze tunnels is op gezette tijden toegankelijk. Het tunnelnetwerk strekt zich uit tot het Uilengebergte. Tot op de dag van vandaag zijn nog niet alle ondergrondse tunnels in kaart gebracht. Sommige tunnels zijn opgeblazen en andere gedeelten staan onderwater en zijn daardoor niet meer toegankelijk. Al jaren proberen onderzoekers het gecompliceerde netwerk exact in kaart te brengen.

Overwoekerde betonconstructies

Wij volgen een kronkelig pad de berg af richting het dal en proberen een omtrekkende beweging rondom het kasteel te maken. Bij de oversteek over een snelstromende rivier vinden we verschillende ‘stille getuigen’ in de vorm van overwoekerde betonconstructies en oude gebarricadeerde ingangen. We banen ons een weg door de dichte begroeiing en staan nu loodrecht onder het kasteel aan de voet van de berg. Van hieruit lijkt het kasteel nog imposanter dan het al is. Helaas begint het te schemeren en in deze tijd van het jaar wordt het in een rap tempo aardedonker dus we besluiten terug te gaan. Alleen, wie een berg afdaalt, moet hem ook weer beklimmen om terug te komen. Het wordt een lange klimtocht.. in het donker! Afgepeigerd en bezweet komen we aan bij het hotel. Na een verkwikkende douche en een hapje eten voelen we ons weer beter. We bekijken het programma voor de volgende dag en bereiden ons voor op een bezoek aan het kamp Gross Rosen.