Reisverslag 2015 – deel 11: Treblinka

Aangekomen in ons hotel bekijken we de foto’s, stellen ze veilig en maken we plannen voor de volgende dag. Ons volgende doel is het kamp Treblinka, dat noordelijk ten opzichte van Lublin ligt. We hebben een bijzonder hotel besproken, het Polonia House (Dom Polonii) in Pułtusk, een zamek (kasteel) aan de rivier Narew. Midden veertiende eeuw werd het eerste gedeelte van het kasteel gebouwd, dat de residentie van Bisschop Płock werd. De geschiedenis van het kasteel is roerig: het is meermalen bezet geweest, het is afgebrand en verwoest geweest. Maar daarna is het kasteel zorgvuldig steen voor steen weer opgebouwd en er is steeds een deel bijgebouwd. Het in de vorm van een hoefijzer gebouwde kasteel met ruime binnenplaats is in renaissancestijl gerestaureerd en in 1989 geopend. Het wordt beheerd door de Polish Community Society.

 

Door de eeuwen heen hebben kleurrijke personages het kasteel bezocht, zoals Koning Sigismund III Vasa van Polen, Koning Charles de XII van Zweden, Tsaar Alexander I en Tsaar Alexander II van Rusland en zelfs Napoleon Bonaparte heeft zijn hoofd in het kasteel te ruste gelegd.

Delegatie uit Israël

We checken vroeg uit want we hebben wederom een drukke dag voor de boeg. Aangekomen bij kamp Treblinka melden we ons bij de directeur Edward Kopówka, met wie we de formaliteiten afhandelen. We krijgen toestemming om te mogen fotograferen. Maar… net als we het terrein betreden, stapt een man op ons af die vraagt wie we zijn en wat we komen doen. Na onze uitleg belt hij met kantoor en mogen we verder, echter onder de strikte voorwaarde dat we geen foto’s nemen van de op dat moment aanwezige delegatie uit Israël. Er zijn drie touringcars met jongeren uit Israël. Na enige observatie ontdekken we een aantal zware jongens met oortjes, dus de delegatie wordt koortsachtig bewaakt – een FBI-achtig tafereel. Dat komt vreemd op ons over want buiten ons is in de verste verte geen vreemdeling te bekennen. Onze nieuwsgierigheid is gewekt dus proberen we voorzichtig contact te leggen, een interview met de delegatie zou natuurlijk een welkome aanvulling zijn. Helaas lukt dit niet, de delegatie maakt aanstalten om te vertrekken.

Onderdeel van Aktion Reinhard

We beginnen ons bezoek bij Treblinka II. Er waren namelijk twee kampen: Treblinka I was het straf-/werkkamp en Treblinka II, evenals Sobibór en Bełżec, het vernietigingskamp. Treblinka I, een kamp van 17 hectare dat zich naast de gravelgroeve bevond, is in 1941 in gebruik genomen. Hier werkten circa 20.000 gevangenen. Zo’n twee kilometer verderop was Treblinka II, dat gebouwd werd onder de operatie Aktion Reinhard met als enige doel de totale vernietiging van de Joden. Het kamp is 1942 in gebruik genomen en besloeg ook ongeveer 17 hectare. In Treblinka I en II zijn in totaal circa 800.000 mensen vermoord.

 

Op 2 augustus 1943 brak een grote gewapende opstand uit en werd Treblinka voor een groot gedeelte verwoest. Een aantal gevangenen wist te ontsnappen. Hoeveel gevangenen Treblinka uiteindelijk overleefd hebben, is niet bekend. In november 1943 is het kamp volledig ontmanteld en met de grond gelijk gemaakt.

Naargeestig gevoel in de avondschemering

In de jaren 1959-1963 zijn door F. Duszeńko, A. Haupt en F. Strynkiewicz de kampgrenzen gereconstrueerd en is het terrein officieel tot Memorial to Martyrdom of Nations verklaard. Evenals bij Sobibór en Bełżec is ook hier niets bewaard gebleven. De menhirs geven de kampgrenzen aan en symbolisch is een aantal belangrijke plaatsen binnen het kamp weergegeven. Het grote massiefstenen monument en het symbolische kerkhof zijn erg indrukwekkend. We lopen over een twee kilometer lang pad bestaande uit kasseien naar Treblinka I, waar we de stille getuigen van het kamp treffen: fundaties van barakken, restanten van een rioolsysteem en de overwoekerde groeve. Een halve kilometer verderop stuiten we op de executiesite met enkele imposante monumenten en massagraven. De omringende bossen staan vol kruisen, wat ons in de avondschemering een naargeestig gevoel geeft.

 

Na het bezoek van beide kampen dringt de enorme omvang die het kamp Treblinka heeft gehad tot ons door. Jezelf inlezen en een goede voorbereiding op het bezoek aan een kamp zijn essentieel, maar verbleken volkomen bij de impact die een bezoek aan een kamp op je heeft. De tijd begint te dringen, want het donker heeft het inmiddels van de schemering gewonnen. We zijn dankbaar dat we Treblinka hebben mogen bezoeken en verlaten het kamp.
Vermoeid komen we aan bij Zamek Dom Polonii in Pułtusk. Het hotel voldoet volledig aan onze hooggespannen verwachtingen, want het heeft alles van wat je van een authentiek kasteel mag verwachten. Helaas verblijven we maar een nacht in het kasteel. We hadden graag de omgeving en het kasteel willen verkennen maar door gebrek aan tijd zal dat niet lukken.

Bunkerexpeditie

De volgende dag reizen we verder naar het noorden richting Gdańsk, het vroegere Danzig. We checken in ons hotel Gościniec in en gaan op verkenning de stad Tczew in. De winkels zijn jammer genoeg al dicht dus souvenirs kunnen we helaas niet kopen. Vanuit onze hotelkamer kijken we uit op de brug over de rivier Wisła. Voor de Tweede Wereldoorlog lagen er twee imposante stalen constructiebruggen over de rivier, maar deze zijn tijdens de oorlog opgeblazen. In de plaats daarvan is er één brug teruggebouwd.

 

Er zouden in de buurt van het hotel nog een paar bunkers moeten zijn dus we informeren bij de receptie van het hotel en vragen om een plattegrond van de omgeving. De vriendelijke dame achter de balie kan ons niet verder helpen maar we raken aan de praat met de kok van het hotel die net langsloopt en hij geeft ons een gouden tip. Volgens hem maakt een voet van de brug onderdeel uit van een oud bunkercomplex. We gaan op onderzoek uit en via een stalen trap komen we aan bij de voet van de brug. We banen ons een weg door de begroeiing naar de zijkant van het brughoofd, waar we een grote stalen deur aantreffen. Deze staat op een kier dus we kunnen ons makkelijk toegang verschaffen. Binnen is het donker en naargeestig, het ruikt bedompt, overal druipt water van het betonnen plafond en er vliegen kleine, enge beestjes rond. De betonnen constructie met meerdere etages stikt van kleine en grotere ruimten die onderling verbonden zijn door kleine benauwde gangetjes en trappen. Mijn metgezel en maatje Fara heeft het niet echt naar haar zin maar ze zet dapper door. We vinden deze onverwachte mini-expeditie erg spannend.

 

Weer in ons hotel genieten we van typische Poolse maaltijd die de kok in de grote open keuken voor ons heeft bereid. Nog vol van onze bunkerexpeditie gaan we bijtijds naar bed, want we moeten weer vroeg uit de veren. Morgen rijden we naar onze volgende bestemming, kamp Stutthof, op circa anderhalf uur rijden van Gdańsk.