Reisverslag 2015 – deel 9: Sobibór

sobibor-001We vertrekken al vroeg in de mist naar Sobibór. Het heeft de afgelopen nacht behoorlijk gevroren, gelukkig hebben wij daar verder geen last van. De afstand van Lublin naar Sobibór is circa 130 km over provinciale wegen die goed zijn onderhouden. We rijden langs een prachtig natuurgebied met uitgestrekte bossen. Sobibór ligt ver weg van de bewoonde wereld, op enkele huizen na voelt het echt als het einde van de wereld. Zo bekeken is het dus niet vreemd dat de nazi’s juist voor deze plek hebben gekozen om een vernietigingskamp te realiseren.

In gesprek met de conservator

Aangekomen bij het kamp worden we al opgewacht en moeten we eerst de formaliteiten afhandelen. We zijn blij dat Łukasz Myszala van kamp Majdanek zijn werk goed heeft gedaan. Ook al is de sfeer die er hangt gespannen, alsof journalisten niet echt welkom zijn, toch is de toestemming geregeld en mogen we foto’s nemen. Een van de belangrijkste redenen voor ons bezoek aan Sobibór is de recente opgravingen fotograferen. Hoopvol gestemd lopen we over de toegangsweg naar het kampmonument, tevens de locatie van de opgravingen. Het is er rommelig en er slingert veel troep rond. Als we het opgravingsterrein willen betreden, worden we tegengehouden door een paar breed gebouwde Poolse bewakers. We geven aan toestemming te hebben om toegang te verkrijgen maar ze zijn niet echt onder de indruk en houden voet bij stuk. sobibor-003Na een behoorlijke discussie wordt de directeur gebeld en moeten we wachten. In afwachting van wat komen gaat, fotograferen we zoveel mogelijk van de omgeving. Na enige tijd komt er een druk gebarend mannetje aanlopen en hij is duidelijk not amused, ze zitten momenteel namelijk helemaal niet te wachten op journalisten (lees: pottenkijkers). Op zijn zachtst gezegd verlopen de opgravingen niet zoals je dat zou mogen verwachten op een belangrijke site als deze. Deze man blijkt de conservator te zijn. Ter informatie: op een archeologische site spelen twee figuren een sleutelrol, namelijk de archeoloog die daadwerkelijk opgraaft en vervolgens de conservator die de opgravingen conserveert.

Geen details publiceren

Sobibor 002Volgens de conservator is er hier nogal wat mis. Hij verwacht vanmiddag de archeoloog voor een spoedberaad. Na een heftig en geëmotioneerd gesprek met de conservator krijgen we toch toestemming om het terrein te fotograferen maar we mogen niet onder de twee tenten kijken. Dit echter pas nadat we plechtig hebben beloofd dat we geen details van het gesprek zullen publiceren want hij is bang voor escalatie en reprimandes. Met enige tegenzin stemmen wij hiermee in; we zullen geen inhoudelijke zaken publiceren want uiteraard willen we geen stoorzender zijn en deze belangrijke opgravingen niet in gevaar brengen, het baart ons echter wel grote zorgen.

Ontdaan van laatste bezittingen, naakt en kaalgeschoren

Na onze terugkomst in Nederland zullen we contact opnemen met de Stichting Sobibór om onze ongerustheid uit te spreken. Na het verkennen van de rest van het terrein en een uitgebreide fotosessie lopen we over de tot de verbeelding sprekende Himmelfahrtstrasse, de toegangsweg naar de gaskamers. Sobibor 004De gevangenen moesten, ontdaan van hun laatste bezittingen, naakt en kaalgeschoren, de laatste minuten van hun leven over deze weg afleggen. Die realisatie heeft een grote impact op ons. Buiten het kamp fotograferen we het perron met het bekende verroeste bord Sobibór en de woning van de kampcommandant. Eenmaal buiten het kamp rijden we nog wat door de omgeving en gaan vervolgens terug naar Lublin, voor nog een afspraak in Majdanek. Terug in het Piano Hotel stellen we de foto’s veilig en bereiden de volgende dag voor, want morgen bezoeken we het kamp Bełżec.

 

Noot november 2016: Jules Schelvis, enige overlevende Sobibór

In 1999 richtte Jules Schelvis, de enige overlevende van het 14e transport naar het vernietigingskamp Sobibór, Stichting Sobibor op. Het doel van de stichting is ervoor te ijveren dat de herinnering aan dit vernietigingskamp blijft voortbestaan, een kamp waar 34.313 Joden vanuit Nederland door vergassing zijn vermoord.

Schelvis, die behalve Sobibór nog zes concentratiekampen overleefde, is op 3 april 2016 op 95-jarige leeftijd in zijn woonplaats Amstelveen overleden. Op 19 oktober 2016 nam zijn dochter het straatnaambord met daarop ‘Dr. Jules Schelvislaan’ in ontvangst. Het bord komt te hangen in een straat in een nieuwbouwwijk in Amstelveen.