Symbool voor macht en dominantie – op het congresterrein

Tot slot bezoeken we de Reichsparteitagsgelände, de terreinen waar de NSDAP – de partij van de nationaalsocialisten – van 1933 tot en met 1938 haar partijdagen hield. Het stond symbool voor de macht en de dominantie van het

naziregime. Albert Speer, Hitler’s architect ontwierp het congresterrein dat onder meer het Zeppelinfeld (zie foto), de Luitpoldarena, een marcheerveld, congreshallen, een sportstadion, een cultuurgebouw en een laan voor parades zou moeten gaan omvatten. Echter, een megalomaan project dat nooit volledig is voltooid.

 

Een desolate sfeer

Jammer is dat we het Zeppelinfeld niet meer in zijn geheel kunnen overzien. Er staan hekken over de gehele breedte die het terrein in meerdere stroken verdelen. Als wij er zijn tegen zonsondergang hangen er skaters rond die hun kunsten met het skateboard vertonen. Pal erachter is een voetbalstadion gebouwd, dat na diverse namen te hebben gehad inmiddels Grundig Stadion heet. Om de sfeer te beschrijven die hier deze avond hangt, benadert ‘desolaat’ deze het dichtst.

Fascinatie en geweld

In de noordelijke vleugel van de congreshal, gebouwd voor 50.000 mensen maar nooit afgebouwd, bevindt zich vandaag de dag het Dokumentationszentrum. Het heeft de functie van een museum en huisvest de permanente tentoonstelling ‛Fascinatie en geweld’ die de oorzaken, de verbanden en de gevolgen van de overheersing door de nationaalsocialisten in beeld, geluid en tekst brengt.

In afwachting van het vonnis – in de gevangenis

Als we even later de oude gevangenis bezoeken, krijgen we te horen hoe Hermann Göring aan het gif kwam. Daarover is aanvankelijk veelvuldig gespeculeerd, maar de meeste historici houden vast aan de versie zoals Göring die zelf beschrijft in zijn afscheidsbrief: gedurende het gehele proces had hij drie pillen met cyaankali bij zich waarvan er twee zo goed verstopt waren dat ze niet werden gevonden. Eén ervan zat in zijn pot met huidcrème, verborgen in de crème.

Speciaal voor ons

Om de oude gevangenis te mogen bezoeken, hebben we op voorhand tot de hoogste functionaris moeten doordringen. Het was mogelijk, zo luidde het antwoord, maar niet op korte termijn. Over enkele dagen zouden we wel terecht kunnen. Maar de gevangenis ligt om de hoek van het Justizpalast en het Memorium Nürnberger Prozesse, dus doortastend als we zijn, kloppen we gewoon aan. De hoogste baas blijkt op vakantie en de functionaris daaronder is ook niet aanwezig. Gelukkig is er iemand die van onze komst weet. Hij maakt speciaal voor ons een half uur van zijn tijd vrij om ons vandaag rond te leiden in plaats van pas over drie dagen. Dat scheelt ons een tweede bezoek aan Neurenberg.

Poten van ongelijke lengte

De oude gevangenis, gebouwd van 1865 tot 1868, is zeer imposant. Een van de vleugels is nog geheel intact en biedt plaats aan honderd cellen. Jammer genoeg is vleugel 2, waar de nazi’s zich bevonden tijdens de elf maanden durende de Processen van Neurenberg en in afwachting van hun vonnis afgebroken. Reden: de ruimte is hard nodig voor uitbreiding van de gevangenis die vandaag de dag in gebruik is. Elke cel is afgesloten door een dikke houten deur, zo laag dat we moeten bukken om de cel in te lopen. Saillant detail van de cel die ingericht is in de originele staat: de tafel en de stoel hebben poten van ongelijke lengte. Bij een zelfmoordpoging door ophanging van de gevangene zou het kletterende gewiebel op de stenen vloer de dienstdoende bewaker direct alarmeren.

24 kopstukken van naziregime berecht – in de rechtszaal

We benutten onze dag in Neurenberg – de eerste dag van onze trip – goed. Na verscheidene mailtjes over en weer hebben we op voorhand geregeld dat we een bezoek kunnen brengen aan Schwurgerichtssaal 600 in het Paleis van Justitie. Het is het grootste gerechtsgebouw in Beieren en nog steeds in gebruik. Saal 600 is de rechtszaal waar 24 kopstukken van het naziregime zijn berecht van 20 november 1945 tot 1 oktober 1946, wat de geschiedenis is ingegaan als de Processen van Neurenberg.

Oorlogsmisdadigers

Het gedeelte van de zaal waar destijds het publiek en de toeschouwers mochten plaatsnemen is ook nu opengesteld voor publiek. Als pers mogen wij bovendien ook het gedeelte van de zaal in waar de rechters, de verdediging, de getuigen, de vertalers en natuurlijk de aangeklaagden zich bevonden. Het is bijzonder om in deze zaal te zijn waar oorlogsmisdadigers als Hermann Göring, Rudolf Hess, Albert Speer, Joachim von Ribbentrop en Alfred Jödl hun straf te horen hebben gekregen.

De kracht van verbeelding

Ondanks dat de opstelling van het meubilair na de Processen is veranderd, kost het ons niet veel moeite om het rijtje nazi’s in onze verbeelding in de banken te zien zitten. Voor ongeveer de helft van hen luidde het vonnis doodstraf door ophanging, een deel kreeg een lange gevangenisstraf opgelegd en een enkeling werd vrijgesproken. Hermann Göring pleegde twee uur voor de voltrekking van de doodstraf zelfmoord door de inname van gif.